تبلیغات
منــــجــــی قــــــــرن - تعریف محاربه و ترور از دیدگاه حضرت امام خمینی(س)-قسمت 2

 
  • مطالب ویژه
  • تازه ها
  • بهتر بشناسیم

مفهوم ترور از دیدگاه اسلام

در فقه و حقوق اسلامی در مقابل واژه ترور، واژه‌هایی چون «محاربه» ــ كه تفصیلش گذشت ــ «فتك»، «اغتیال» و «غیله» وجود دارد.

فتك، حذف و قتل به ناحق و با ناجوانمردانگی است كه در روایات از آن به «قیّد الفتك» تعبیر شده است (هاشمی شاهرودی 1380: 17). روایاتی درخصوص فتك آمده است كه ما امروز از آن به ترور تعبیر می‌كنیم، ولی أعمّ از ترور را شامل می‌شود. روایتی در این خصوص هست كه شیعه و سنّی، همه آن‌ را نقل كرده‌اند مبنی بر اینكه پیغمبر(ص) فرمود: «الایمانُ قیّد الفتك» یعنی «ایمان فتك را تقیید می‌زند و مانع می‌شود» و نیز در بعضی از روایات آمده است كه: «الاسلام قیّد الفتك» یعنی «اسلام به فتك تقیید می‌زند و از آن منع می‌كند». روایت دیگری از رسول اكرم(ص) كه فرمود: «من فتك بِمُؤْمِنٍ یُریدُ نَفْسَهُ و مالَهُ فَدَمُه مباح». اینها روایات خاصه‌ای هستند كه درخصوص «فتك» از رسول اكرم(ص) از طرف شیعه و سنّی نقل شده‌اند (مرعشی 1380( 31:

در روایات مختلفی كلمات «اغتال، یغتال، اغتیال» را می‌بینیم. مثلاً در باب قاعده «لوث و قسامه» وقتی‌كه از حضرت صادق(ع) سؤال می‌كند كه آیا قسامه حق است، ایشان می‌فرمایند: اگر ما این ‌را تشریع نمی‌كردیم، همه می‌آمدند و اغتیال می‌كردند، بعد راهی برای اثباتش نبود. مثلاً مخفیانه می‌آمدند كسی را ترور می‌كردند و شاهدی نبود تا بیّنة عادله بیاوریم (موسوی بجنوردی 1380: 182). به نظر می‌رسد ترور، قتلی است (اغتیال هم از آن است) كه بدون حكم دادگاه انجام شود. بنابراین بایستی به این نكته مهم توجه شود كه در اسلام اگر قتل، كیفری دارد باید از طریق دادگاه صادر شود. البته این حق برای فرد باقی است كه از خود دفاع كند و حكم بدون حساب و كتاب درباره او صادر نشود. اگر شما دیدید كه امام خمینی 

در مورد سلمان رشدی ــ لعنة الله

علیه ــ حكم داد به خاطر این بود كه او در كتابش به مقدسات اسلام اهانت كرد و مسأله مهم بود. امام در آن زمان احساس كرد كه صهیونیست بین‌الملل قصد دارد افرادی را تحریك كند تا بر علیه قرآن، پیغمبر اسلام(ص) شرارت كنندبه این دلیل فرمان امام خمینی(س) خیلی هم مفید بود و غائله را ختم كرد (موسوی بجنوردی 1380: 184(.

تفاوت میان دو واژة اغتیال و فتك، صرفاً به روش اقدام مرتبط است و در نوع اقدام، تفاوتی وجود ندارد. بنابراین هر دو واژه، دارای كاركردهای مشابه‌اند. البته در زبان امروز عرب از واژه اغتیال برای توضیح ترورهای سیاسی استفاده بیشتری می‌شود. مثلاً در تمامی اخباری كه به‌دنبال توضیح ترور رفیق حریری در لبنان پخش شد، از واژه اغتیال استفاده كردند؛ درحالی‌كه این واژه در معنای لغوی خود كه به مكان غیرمشخصی بردن و كشتن فرد است با آنچه درخصوص ترور حریری اتفاق افتاد، همخوانی ندارد. لذا می‌توان نتیجه گرفت كه امروزه واژه اغتیال، یك واژه خاص برای كلیه قتلهای سیاسی است.

اغتیال یا فتك دارای دو معیار اصلی است: اول، «خشونت محور بودن». دوم، «یكسان بودن هدف و آماج» یعنی آنكه آماج اقدام تروریستی، خود هدف باشد. به بیانی دیگر، ترور یك فرد به علتهای مربوط به خود آن فرد صورت گرفته باشد یا بخش قابل توجهی از آن مربوط به خود آن فرد باشد. علاوه بر این، در تفسیر اغتیال و فتك، الزاماً نمی‌توان معیار و انگیزة سیاسی را وارد كردبنابراین، اقدام می‌تواند با دیگر انگیزه‌ها انجام شده باشد. با توجه به چنین توضیحاتی، بسیار مشكل است كه بتوان فتك و اغتیال را در زمره تروریسم قرار داد. هرچند در مقایسه تروریسم با واژه و مفاهیم بومی و اسلامی، عموماً آن ‌را با اغتیال یا فتك منطبق نموده‌اند (عبداله خانی 1386: 195).

در مجموع می‌توان گفت كه ترور، به‌عنوان یك حركت و یك ایسم و مكتب در جهان اسلام، از هیچ سابقه‌ای برخوردار نیست؛ چون خلاف ادبیات ارزشی و فرهنگ معنوی قرآنی و اسلامی و خلاف صریح نصّ قرآن ــ آیه 32 سوره مائده ــ و احادیث اهل بیت و نیز سیرة عملی پیامبر اكرم(ص) در مغازی ایشان بوده استاز این‌رو، ‌ترور در دین مقدّس اسلام محكوم می‌باشد.

مفهوم ترور از دیدگاه امام خمینی‌(س)

برای رسیدن به مفهوم ترور در اندیشه حضرت امام خمینی بایستی تمركز عمده بر دوران رهبری سیاسی ایشان، به ویژه بین سالهای 1358 تا 1361، داشت؛ چراكه ایشان در این برهة زمانی، به طور مستقیم با ترور مواجه شدند. در طی این سالها، تعداد قابل توجهی از نزدیك‌ترین، بهترین و شاخص‌ترین یاران وی توسط گروههای ضدانقلاب ترور شده و به شهادت رسیدند. بنابراین در این برهة زمانی، قاعدتاً شاهد برخورد و اعلام موضع صریح ایشان در برابر ترور هستیم.

(1 تعریف ترور از دیدگاه امام خمینی

واژه ترور، به تنهایی یا به صورت تركیب (مانند ترور اشخاص، ترور انقلاب، ترور روحانیت، ترور علما، ترور مجاهدان، ترور مظلومان، ترور وحشیانه، ترورها، تروریست‌ها و تروریسم امریكایی) جمعاً به تعداد 103 بار در صحیفه امام آمده است. برای ارائة تعریفی از منظر امام، بایستی تمام موارد كاربرد این واژه توسط ایشان را بررسی كرد كه این كار نیازمند صرف وقت بسیار استبه هر ترتیب، با بررسی اجمالی به این نتیجه می‌رسیم كه تعریف حضرت امام خمینی از واژه «ترور» بسیار به تعریف علمی و كلاسیك و متعارف از پدیده ترور نزدیك است. البته، ایشان هیچ‌گاه به تعریف ترور و تروریسم نپرداخته‌اند.ترور كه در تعریف علمی، متعارف و كلاسیك آن به معنای ترس و وحشت است، اصطلاحاً به رفتار فرد، گروه،‌ حزب یا دولت اطلاق می‌شود كه از طریق خشونت و قتل و خونریزی و ایجاد ترس و وحشت می‌خواهد به هدفهای سیاسی خود برسد. طبق این تعریف عام، عناصر اصلی ترور عبارتند از: خشونت و قتل و خونریزی، ایجاد ترس و وحشت، رسیدن به یك هدف عمدتاً سیاسی.

اولین عنصر، یعنی خشونت و قتل و خونریزی، در بیانات امام به ‌وضوح تمام به‌عنوان یكی از مؤلفه‌های پدیدة ترور اشاره شده است:

قدرتهای شیطانی مستقیماً و به وسیله عمّال فاسد سرسپرده و یا جاهل بی‌اراده ... از هیچ وسیله‌ای گرچه مفتضح و واضح الفساد دریغ نكردند. از ترور كور اشخاص بیگناه كوچه  و بازار تا انفجارهای منجر به قتل خردسالان و كهنسالان ... (امام خمینی ب1385 ج19: 147ـ 146(.

ایشان در 14 اردیبهشت ماه 1358، در سخنرانی مراسم بزرگداشت شهادت استاد مطهری، چنین فرمودند: «دلیل عجز شماست كه در سیاهی شب، متفكّران ما را می‌كشید» (امام خمینیب 1385ج7: 183). همچنین، در سخنرانی جمع زندانیان سیاسی زمان رژیم پهلوی در تاریخ 11 آبان 1358 چنین فرمودند:

بفهمانید به اینهایی كه این‌طور كارهای ناجوانمردانه می‌كنند ... این نحو كشتن كه به‌طور ناگهانی و دزدكی می‌كشند، این دلیل بر شكست آنهاست (امام خمینی ب1385 ج10: 441).

عنصر بعدی ترور، تلاش برای ایجاد رعب و وحشت در بین مردم و جامعه است كه حضرت امام به این عنصر نیز در بیاناتشان اشاره داشته‌اند:

تروریستها نمی‌توانند شخصیت انسانی مردان اسلام را ترور كنند. آنان بدانند كه به خواست خدای توانا ملت ما با رفتن اشخاص بزرگ در مبارزه علیه فساد و استبداد و استعمار مصممتر می‌شوند ... اینان كه شكست و مرگ خود را لمس نموده و با این رفتار غیرانسانی می‌خواهند انتقام بگیرند یا به خیال خام خود مجاهدین در اسلام را بترسانند، بد گمان كرده‌اند ... (امام خمینی ب1385 ج7: 179).

همچنین ایشان در جایی دیگر فرموده‌اند:

نترسند از اینكه این اقشار ضعیف به جنبش درآمدند و به خیال خود برای ارعاب ملت ترور می‌كنند. ملت ما هرگز از این معانی نمی‌ترسد، و نهضت ما هرگز ترور نمی‌شود. ترور اشخاص، ترور نهضت نیست ... هرگز ما نمی‌ترسیم از این ترورها و هرگز به عقب برنمی‌گردیم ... (امام خمینی ب1385 ج7: 505).

عنصر سوم ترور كه داشتن هدف، به ویژه هدفی سیاسی، است در بیانات حضرت امام، نمودِ كاملی دارد. ایشان در سخنرانی 19 اردیبهشت ماه 1358 در مدرسه فیضیه قم، در این‌باره چنین گفته‌اند:

این نوكرهای چپ و راست ــ این انگلها، این چپاولگران و معاونین چپاولگران ــ بدانند این حركات مذبوحانه را نمی‌توانند ادامه دهند با ترور شخص میدان برای آنها باز نخواهد شد... ترور برای شما فایده ندارد (امام خمینی ب 1385 ج7: 232).

ایشان در جایی دیگر، چنین بیان داشته‌اند:

آمریكا بدگمان كرده است كه با كشتن و با ترور می‌تواند كاری انجام بدهدكمونیست‌های ساختگی ... مكتب‌های انحرافی ... ریشه‌های گندیده رژیم سابق بد خیال كرده‌اند كه می‌توانند با ترور جلو احساسات ملت ما را بگیرند ... اگر ما ترور بشویم ملت ما هست ... نهضت ما زنده است (امام خمینی ب 1385 ج7( 191..

به‌نظر می‌رسد، علی‌رغم تعریف صریح و مستقیم حضرت امام خمینی از ترور می‌توان چنین گفت كه ترور از منظر ایشان «به رفتار فرد، گروه، حزب یا دولتی اطلاق می‌شود كه از طریق خشونت و قتل و خونریزی ناگهانی و مخفیانه، و ایجاد رعب و ترس و وحشت می‌خواهد به اهداف سیاسی خود برسد».

)نظر امام خمینی(س) درباره ترور

امام خمینی به صراحت، ترور و اقدامات تروریستی را رفتاری غیرانسانی معرفی می‌كنند و در عین حال آن را بسیار ناجوانمردانه می‌خواند:

اینان كه شكست و مرگ خود را لمس نموده و با این رفتار غیرانسانی می‌خواهند انتقام بگیرند... بدگمان كرده‌اند (امام خمینی ب1385 ج 7: 179).

بفهمانید به اینهایی كه این‌طور كارهای ناجوانمردانه می‌كنند... (امام خمینی ب1385 ج10: 441).

از طرف دیگر، از نظر امام، دست زدن به اقدامات تروریستی، حاكی از بی‌عقلی و نشانه حماقت مرتكبین آنهاست:

حالا شخصیتها را ترور می‌كنند. خیال می‌كنند، در عین حالی‌كه دیدند كه یك شخصیتی را كه ترور می‌كنند سرتاسر ایران تظاهر می‌كنند و قویتر می‌شوند، مع ذلك از بی‌عقلیشان باز این كار را انجام می‌دهند (امام خمینی ب1385 ج11: 351 ـ 350).

علاوه بر موارد فوق، حضرت امام معتقد بودند كه دست زدن به ترور ناشی از ضعف، شكست و زبونی است و فرق نمی‌كند كه این ضعف و زبونی از شخص باشد یا از دولت:

دلیل مأیوس شدن، این دست زدن به این ترورها و به این كارهای خرابكاری است... اینها دلیل بر ضعف است. كسی كه خودش را دیگر ضعیف می‌داند و از بین رفته می‌داند به این امور تخریبی دست می‌زند (امام خمینی ب1385 ج9: 95).

امروز استكبار شرق و غرب چون از رویارویی مستقیم با جهان اسلام عاجز مانده است، راه ترور و از میان بردن شخصیتهای دینی و سیاسی را... به آزمایش گذاشته‌اند (امام خمینی ب1385 ج 21: 120).

با این بیانات ارزشمند و مملوّ از تعابیر علمی و سیاسی كه چندین نمونه از آنها به‌عنوان گلچینی از گلستان اندیشه ناب حضرت امام خمینی ذكر شد، مسلّم و واضح است كه ایشان با قاطعیت تمام، ترور را محكوم می‌كنند و هرگونه توسل به شیوه‌های تروریستی برای نیل به اهداف سیاسی را نه ‌تنها نادرست می‌دانند، بلكه به شدت با آن مخالف بوده و بنا به دلایل شرعی، اخلاقی و انسانی، ترور و تروریسم و هرگونه اقدام رعب‌آور همراه با خشونت را نفی می‌كنند. از سوی دیگر، ایشان نظر اسلام را در مورد ترور بیان می‌كنند و قائلند كه منطق اسلام اجازه ترور را نمی‌دهد و شخص مسلمان نمی‌تواند تروریست باشد:

اگر منطق داشتید كه صحبت می‌كردید؛ مباحثه می‌كردید. لكن منطق ندارید، منطق شما ترور است! منطق اسلام ترور را باطل می‌داند. اسلام منطق دارد (امام خمینی ب1385 ج7: 183).

شما مطمئن باشید كه ملت ما مسلم است و مسلم تروریست نیست (امام خمینی ب1385 ج11: 77).

جالب است بدانیم كه جمعیت مؤتلفه اسلامی برای كسب جواز ترور حسنعلی منصور نخست از حضرت امام درخواست كرد كه این مجوز را صادر كنند، ولی ایشان از این‌كار استنكاف ورزیدند:

در سیره آیت‌الله خمینی چه پیش و چه پس از انقلاب، موردی كه دستور ترور از ناحیه ایشان صادر شده باشد، به چشم نمی‌خورد. در قضیه ترور حسنعلی منصور با آنكه مؤتلفه، نماینده‌ای به خدمت ایشان به نجف جهت استیذان فرستاد، آن حضرت از صدور چنین حكمی استنكاف ورزیدند و این جمعیت ناچار شد به سراغ بعضی دیگر از مراجع برود (طیّب 1384: 63).

نتیجه‌گیری

در یك نتیجه‌گیری كلّی می‌توان تعریف محاربه از دیدگاه حضرت امام خمینی(سرا، كه از آن به «محاربه بر وجه افساد» یاد كردیم، اینگونه بیان كرد كه براساس نظر ایشان برای تحقق محاربه علاوه بر به كار بردن سلاح و قصدِ ترسانیدن مردم، بایستی قصد افساد نیز در محارب لحاظ شود كه البته چنین برداشتی، مبتنی بر نحوة استنباط حضرت امام از آیة 33 سورة مائده است كه نظرگاه فقها و اندیشمندان حوزة حقوق نیز واقع شده است.

به‌هرحال، تعریف حضرت امام خمینی از محاربه، تعریفی همسو با تعریف مشهور فقهای اسلام، به ویژه فقهای شیعه، است كه «محارب كسی است كه برای اخافة مردم دست به اسلحه ببرد». امّا وجه تمایز تعریف ایشان از محاربه، شرط قصد افساد در زمین است كه به‌ غیر از ایشان فقهای دیگری، به نحو مبسوط متعرّض این مسأله ــ شرط افساد فی الأرض ــ نشده‌اند. از طرف دیگر،‌ تعریفی كه با استناد به گفته‌ها و بیانات ایشان از ترور به‌دست می‌آید تعریفی كاملاً علمی و متعارف است كه در آن خشونت و ترس از مؤلفه‌های اصلی است. با این حال، نمی‌توان چه در دورة قبل از انقلاب‌ اسلامی و چه پس از پیروزی جمهوری اسلامی، ردّپایی از موافقت ایشان با ترور مشاهده كرد، بلكه آن حضرت ترور را عملی وحشیانه و غیراسلامی می‌دانند و آن‌ را جدا از منطق اسلام دانسته و محكوم به شكست معرفی می‌كنند.

منابع

ـ قرآن كریم.

ـ آشوری، داریوش. (1373) فرهنگ سیاسی، تهران: انتشارات مروارید.

ـ ابن منظور، محمد بن مكرم. (1388) لسان العرب، بیروت: دارصادر.

ـ اردبیلی، محمدعلی. (1380) «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل»، مجموعه مقالات و سخنرانیهای ارائه شده در همایش پنجم و ششم دی ماه، تهران.

ـ امام خمینی، سید روح‌الله. (الف1385) تحریرالوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.

ـ ــــــــــــــ . (ب1385) صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، چاپ و نشر عروج، چاپ چهارم.

ـ ترقی، محمدعلی. (بی‌تا) فرهنگ خیام، تهران: چاپ نهم.

ـ جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1386) مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، چاپ سوم.

ـ حبیب‌زاده، محمدجعفر. (1379) محاربه در حقوق كیفری ایران، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

ـ حرّ عاملی، محمدبن حسن. (بی‌تا) وسائل الشیعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـ حسنی، علی‌اكبر. (1362) نظری به قوانین جزایی اسلام، تهران: دانشگاه تهران.

ـ حلبی، ابوصلاح. (بی‌تا) الكافی فی الفقه، تحقیق از رضا استادی، اصفهان: انتشارات مكتب امیرالمؤمنین.

ـ راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد. (بی‌تا) المفردات فی غریب القرآن، تحقیق از محمد سید گیلانی، بیروت: چاپ دارالمعرفه.

ـ سرخسی، شمس‌الدین. (1983) المبسوط، استانبول: دارالدعوه.

ـ شهید ثانی، زین‌الدین. (1419) مسالك الإفهام فی شرح شرایع الاسلام، قم: معارف اسلامی.

ـ ــــــــــــــ . (1365ق.) الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

ـ شیخ طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن. (بی‌تا) التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـ ــــــــــــــ . (1351ق.) المبسوط فی فقه الامامیه، قم: انتشارات مرتضویه.

ـ طبرسی، فضل بن حسن. (1350) مجمع البیان، ترجمه احمد بهشتی، مؤسسه انتشاراتی فراهانی.

ـ طیّب، علیرضا. (1384) تروریسم، تهران: نشر نی، چاپ دوم.

ـ عبداله خانی، علی. (1386) تروریسم شناسی، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.

ـ عوده، عبدالقادر. (بی‌تا) التشریع الجنائی الاسلامی، بیروت: دارالكتب العربی.

ـ فاضل لنكرانی، شیخ محمد. (1406)، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (كتاب الحدود)، قم: المطبعه العلمیه.

ـ فاضل هندی، بهاءالدین محمد اصفهانی. (بی‌تا) كشف اللثام.

ـ فخرالمحققین. (1389) ایضاح الفوائد، قم: چاپ اول.

ـ فیض، علیرضا. (1381) مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، چاپ ششم.

ـ قانون مجازات اسلامی. (1386) به كوشش سید عباس حسینی نیك، تهران: انتشارات مجد.

ـ قرطبی، محمدبن احمد انصاری. (1965) الجامع لأحكام القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـ مدنی، سید جلال الدین. (1366) حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: انتشارات سروش.

ـ مرعشی، سید محمد حسن. (1380) «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین الملل»، مجموعه مقالات و سخنرانیهای ارائه شده در همایش پنجم و ششم تهران.

ـ موسوی بجنوردی، سید محمد. (1376) فقه تطبیقی بخش جزایی، تهران: میعاد.

ـ ــــــــــــــ . (1385) مجموعه مقالات فقهی، حقوقی، فلسفی و اجتماعی، تهران: پژوهشكده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی، انتشارات عروج.

ـ ــــــــــــــ . (1380) تهران: «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل»، مجموعه مقالات و سخنرانیهای ارائه شده در همایش پنجم و ششم دی ماه، تهران.

ـ نجفی، محمد حسن. (1981) جواهرالكلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ـ واعظی، حسن. (1383) تروریسم، تهران: سروش، چاپ دوم.

ـ هاشمی شاهرودی، سید محمود. (1380) تهران: «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل»، مجموعه مقالات و سخنرانیهای ارائه شده در همایش پنجم و ششم دی ماه، تهران.

 

پژوهشنامه متین شماره 39

گروه فقه و مبانی حقوق





طبقه بندی: مــــنجــــی قــــــــرن،  مقالات پیرامون امـام(ره)، 
برچسب ها: امام خمینی (ره)، منجی قرن، محاربه، از دیدگاه امام خمینی،  
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 4 شهریور 1392 توسط وحید
تمامی حقوق مطالب برای منــــجــــی قــــــــرن محفوظ می باشد